Kim Haklı
Kardeş gibiydiler. Her bakıma benzeşiyorlardı. Yuzleri, gözleri, burunları, kulakları, hatta ayakları bile aynıydı. Yabancıyı da daha uzaktan ayırtediyorlardı. Hayvan olsun, insan olsun, uçan kuş olsun dikatlerinden uzak kalmıyordu. Esen rüzgardan dalların oynaması, yaprakların kıpırdaması bile odak merkezi oluyordu. Hemen birden atlıyorlardı. Hele de Zeyna – dişi olan. Boşuna salmayagör. Etrafta in cin bırakmıyordu. Önüne ne gelirse boğuyordu. Tarkan – erkek olan biraz daha kararlıydı. Belki de merhametli demek daha doğru olacaktı. Başı boş salındı mı, dolaşıyor, evin etrafını şöyle bir kez çesçevre koklayarak geziyor ve yine evceğizine dönüyordu. Sözden de anlıyorlardı hani. Adlarını düyar duymaz gözleri sendeydi. Önce tepeden tırnağa süzüyorlardı. Tanımadıksa gelen seslerini yükseltiyor, alabildiğine salıyorlardı. Tanış biri yanlarına yaklaşır, onları okşarsa, kendilerini bebek sanıyor, oynuyor da oynuyorlardı. Bakıcıları Mariya’nın sesini ise duymayagörsünler, şaha kalklıyor, zincirlerini koparırcasına coşuyorlardı. Sırtına tırmanıyor, omuzlarına çıkıyor, hatta yanağını bile yalıyorlardı. Hayvan değil mi, konuşmasını bilmiyorlar ya, sevgilerini, şükranlarını koklamakla, yalamakla belirtiyorlardı. Çocukları da seviyorlardı hayvanlar. Örneğin İsmet onlara, aklına hiç korku gelmeden sokuluyor, eline aldığı kemiği veya ekmeği doğrudan ağızlarına veriyor, sırtlarını okşuyordu.
İyi ama bir gün İsmet’e kuzinleri Aleks ile Sevda konuk oldu. İsmet kuzinlerine acaba nice eğlence yaratsın düşüncesine kapıldı. Düşündü düşündü taş bebek misali kuzinlerinin ellerinden tutup bahçeyi gezdirdi, sonra ev önünden başlıyan göl kenarına götürüp suda yuzen ve ara sıra su üzerinde sıçrayan balıklarla övündü. Birden aklına köpekler geldi.
-aleks, Sevda, bakın size ne göstereceğim. Bilseniz ne iri, ne kocaman arkadaşlarım var: Tarkan ile Zeyna, dedi ve kurnazca gülümsedi.
Aleks’in mavi gözleri hayretten parladı: “Neymiş bakalım bu iri arkadaşları?” Der demez köpeklerin önünde bittiler.
-Tarkan, sakın uslu dur, bu cici kızlar benim kuzinlerim. O kocaman dişlerini gösterip onları ürkütme!
Öteden Aleks atıldı:
-Afedersin ama, bunlar benim arkadaşlarım. Onların adlarını bile ben koydum. Dinle, bak!
Sonra köpeklere yaklaştı, kafalarını kaşıdı, sırtlarını sıvazladı ve tatlı tatlı konuştu:
-Pırdi, nasılsın, tatlım?
Sonra ötekine döndü:
-Ya Pongo, sen niye böyle tüyünü döküyorsun?
Bu kez İsmet ile Sevda şaşırdılar.
-Niye onlara Pırdi ve Pongo diyorsun? Onların adları Zeyna ile Tarkan! dediler.
Aleks kızdı:
-Olamaz, kim müsaade etti size bu terbiyesizliği?dedi saman rengi kaşlarını asarak.
Aleksin iki mavi gözü iki pınar oldu. Olanca sesiyle, var gücüyle ağlayarak dedesine koştu. İsmet’le Sevda da arkasından suçlu suçlu, başları eğik yürüdüler.
-Söyle bana, dede, hiç böyle bir şey olmuş mudur? Bu köpekleri bana babam satın aldı, bana da “onlara istediğin adı koy” dedi. Ben de onlara bir masalın baş kahramanlarının adlarını koydum: Pırdi ile Pongo dedim. Bakacak yerimiz olmadığı için buraya, dağ evimize getirdik. Öyle değil mi, dede? Bak aradan henüz birkaç ay geçti. Gerçi, ne güzel köpek olmuşlar, ama adlarını niçin değiştirmişler? Bir kere konmuş olan ad hiç değiştirilir mi? Bu nerede görülmüş?
Dedesi derin derin düşündü. Aleks’in bu sözleri kendisini nice etkilemiş, başında nice çağrışımlar uyandırmıştı. Ama çocuğa bunları nasıl anlatsındı? Hemen anımsadı: Arkadaşının biri kendisine ülkemizde 85-lerde gerçekleştiren ad değişimi sırasında “Allah bizi niye cezaladı?” demişti. Oysa “Allahın kimi cezaladığı belli değil” diye cevap vermişti. Torununa bunu anlatamazdı ki.Yalnız:
-Evladım, bu hakareti insanlara insanlar işlemişlerdi, dedi.
Aleks’in küçücük belleği bunları algılayabilir miydi acaba? Torunu henüz okula gitmiyor, büyüklerin okuduğu o kalın kitaplarda neler yazdığını, neler anlatıldığinı bilmiyordu. Ama altı yıllık bir yaşam birikimiyle köpeklere böylesine hakaret edilmesini kendi diliyle kınıyordu. Tabii haklıydı.
İsmet dedesinin boynuna sarıldı:
-Dede, söyle bakalım, şimden sonra köpekleri nasıl çağıralım?
Aleks de artık gözlerini kurulamış, dedesine mavi mavi bakıyor, Sevda ise siyah üzüm gözlerini küçültmüş dedesinin cevabını sabırsızlıkla bekliyorlardı.
Dedeleri zor durumdaydı. Derin bir göğüs geçirerek:
-Aleks haklı, dedi. İlk konan adlarını haykıracaksınız. Hayvan olsun, insan olsun, bir alışılagelmişlik var: annebaba ve ad seçilmez. Annebaban sonunadek annebabandır, adın da sonunadek senin adındır. Onları senden kimse alamaz!
Кой е прав
Бяха като брат и сестра. Приличаха си във всяко отношение. Муцуните, очите, носовете, ушите, дори и краката им бяха еднакви. Чуждия човек го разпознаваха още отдалеч. Било животно, било човек, било хвърчаща птица – нищо не убягваше от вниманието им. Дори поклащането на клоните, потрепването на листата от полъха на вятъра привличаше погледа им. Веднага скачаха изведнъж. Особено Зейна – женската. Само да не я пуснеш на воля. Жива душа не оставяше наоколо. Каквото ѝ се изпречеше, го удушаваше. Таркан – мъжкият, беше малко по-улегнал. Може би по-правилно би било да се каже милостив. Пуснеха ли го свободен, обикаляше, обхождаше веднъж къщата от край до край, душейки, и пак се връщаше в къщичката си. Пък и от дума разбираха. Щом чуеха имената си, очите им бяха в теб. Първо те оглеждаха от глава до пети. Ако не познаваха дошлия, надигаха глас и лаеха колкото им глас държи. Ако някой познат се приближеше до тях и ги погалеше, мислеха се за бебета, играеха, та играеха. А чуеха ли гласа на Мария, която се грижеше за тях, изправяха се на задни крака и така се развихряха, сякаш щяха да скъсат веригите си. Катереха се по гърба ѝ, качваха се на раменете ѝ, дори я близваха по бузата. Животни са, нали, не умеят да говорят, та изразяваха обичта си, благодарността си с душене, с близане. Животните обичаха и децата. Например Исмет се приближаваше до тях, без изобщо да му мине страх през ума, даваше им кокала или хляба, който държеше в ръка, направо в устата, галеше ги по гърба.
Добре, но един ден на Исмет му дойдоха на гости братовчедките Алекс и Севда. Исмет се замисли какво ли забавление да измисли за братовчедките си. Мисли, мисли, па хвана за ръце братовчедките си, хубави като порцеланови кукли, и ги разведе из градината, после ги заведе на брега на езерото, което започваше пред къщата, и се похвали с рибите, които плуваха във водата и от време на време подскачаха над нея. Изведнъж се сети за кучетата.
- Алекс, Севда, вижте какво ще ви покажа. Да знаете какви едри, какви грамадни приятели имам: Таркан и Зейна – каза той и се усмихна хитро.
Сините очи на Алекс светнаха от почуда: „Я да видим какви са тези едри приятели?“ Още недоизрекли, и се озоваха пред кучетата.
- Таркан, да стоиш мирно, тези мили момичета са мои братовчедки. Да не вземеш да им покажеш онези грамадни зъби и да ги уплашиш!
Отстрани се обади Алекс:
- Извинявай, но тези са мои приятели. Дори имената им аз съм ги дала. Слушай, виж!
После се приближи до кучетата, почеса ги по главите, поглади ги по гърбовете и им заговори сладко-сладко:
- Перди, как си, миличка?
После се обърна към другото:
- Ами ти, Понго, защо така ти пада козината?
Този път се смаяха Исмет и Севда.
- Защо им казваш Перди и Понго? Техните имена са Зейна и Таркан! – рекоха те.
Алекс се ядоса:
- Не може така, кой ви позволи това безобразие? – каза, свъсвайки сламеножълтите си вежди.
Двете сини очи на Алекс станаха два извора. Плачейки с цял глас, с всичка сила, хукна при дядо си. Исмет и Севда тръгнаха подире ѝ виновно, с наведени глави.
- Кажи ми, дядо, бивало ли е някога такова нещо? Тези кучета ми ги купи татко и ми каза: „Дай им каквито имена искаш“. И аз им дадох имената на главните герои от една приказка: нарекох ги Перди и Понго. Понеже нямахме къде да ги гледаме, ги докарахме тук, в планинската ни къща. Нали така, дядо? Виж, оттогава са минали едва няколко месеца. Вярно, какви хубави кучета са станали, но защо са им сменили имената? Сменя ли се изобщо име, което веднъж е дадено? Къде се е видяло такова нещо?
Дядо ѝ се замисли дълбоко. Колко го бяха развълнували тези думи на Алекс, какви ли не спомени бяха събудили в главата му. Но как да разкаже това на детето? Веднага си спомни: един негов приятел му беше казал по време на смяната на имената, извършена у нас през 85-а година: „Защо ни наказа Аллах?“ А той му беше отговорил: „Не се знае кого наказва Аллах“. Това не можеше да го разкаже на внучето си. Само рече:
- Чедо, тази обида хора я бяха нанесли на хора.
Можеше ли мъничката памет на Алекс да възприеме това? Внучето му още не ходеше на училище, не знаеше какво пише, какво се разказва в онези дебели книги, които четат големите. Но с житейския опит на шестте си години осъждаше на своя език това, че на кучетата е нанесена такава обида. Разбира се, имаше право.
Исмет се хвърли на врата на дядо си:
- Дядо, кажи сега, как да викаме кучетата отсега нататък?
И Алекс, вече с избърсани очи, гледаше дядо си със сините си очи, а Севда, присвила очите си като черно грозде, чакаха с нетърпение отговора на дядо си.
Дядо им беше в трудно положение. Въздъхна дълбоко и каза:
- Алекс има право. Ще ги викате с имената, които са им дадени най-напред. Било животно, било човек, има нещо отдавна установено: родители и име не се избират. Родителите ти до края са ти родители, и името ти до края е твоето име. Никой не може да ти ги отнеме!
Who Is Right
They were like brother and sister. They were alike in every way. Their faces, their eyes, their noses, their ears, even their feet were the same. They could tell a stranger from far off, too. Be it an animal, be it a person, be it a bird in flight, nothing escaped their attention. Even the swaying of the branches in the blowing wind, the stirring of the leaves, became the centre of their attention. They leapt up at once. Especially Zeyna – the female. Just don’t let her loose for no reason. She left not a living soul around. She throttled whatever came in front of her. Tarkan – the male – was a little steadier. Perhaps it would be more correct to say merciful. When he was let loose, he wandered about, went once right round the house sniffing as he went, and came back again to his little home. And they understood words, you know. The moment they heard their names, their eyes were on you. First they looked you over from head to toe. If the one who came was a stranger, they raised their voices and let them out for all they were worth. If someone they knew came near them and stroked them, they thought they were babies, and they played and played. But just let them hear the voice of Mariya, who looked after them: they reared up, and they went wild as if they would break their chains. They climbed on her back, got up on her shoulders, and even licked her cheek. They are animals, aren’t they, they don’t know how to speak, so they showed their love and their thanks by sniffing and licking. The animals loved children too. İsmet, for example, went up close to them without a thought of fear ever coming into his head, gave the bone or the bread he had taken in his hand straight into their mouths, and stroked their backs.
All well and good, but one day İsmet’s cousins Aleks and Sevda came to stay with him. İsmet fell to wondering how he might make some fun for his cousins. He thought and thought, then took his doll-like cousins by the hand and showed them round the garden, then took them to the edge of the lake that began in front of the house and boasted of the fish that swam in the water and now and then leapt above it. Suddenly he remembered the dogs.
- Aleks, Sevda, look what I am going to show you. If you only knew what big, what huge friends I have: Tarkan and Zeyna, he said, and smiled slyly.
Aleks’s blue eyes shone with wonder: “Let’s see, what can these big friends of his be?” No sooner said than they were standing in front of the dogs.
- Tarkan, mind you behave, these sweet girls are my cousins. Don’t go showing those huge teeth of yours and frightening them!
Aleks broke in from the side:
- Excuse me, but these are my friends. It was even I who gave them their names. Listen, look!
Then she went up to the dogs, scratched their heads, rubbed their backs and spoke to them sweetly:
- Pırdi, how are you, my sweet?
Then she turned to the other one:
- And you, Pongo, why are you shedding your hair like this?
This time it was İsmet and Sevda who were surprised.
- Why do you call them Pırdi and Pongo? Their names are Zeyna and Tarkan! they said.
Aleks got angry:
- It can’t be, who gave you leave for this rudeness? she said, knitting her straw-coloured eyebrows.
Aleks’s two blue eyes became two springs. Crying at the top of her voice, with all her might, she ran to her grandfather. İsmet and Sevda walked behind her, guiltily, with their heads bowed.
- Tell me, Grandpa, has there ever been such a thing? My father bought these dogs for me, and he said to me, “give them whatever names you like”. And I gave them the names of the heroes of a tale: I called them Pırdi and Pongo. Because we had nowhere to look after them, we brought them here, to our mountain house. Isn’t that so, Grandpa? Look, only a few months have passed since then. True, what fine dogs they have become, but why have they changed their names? Is a name, once it has been given, ever changed? Where has this ever been seen?
Her grandfather thought deeply, deeply. How these words of Aleks’s had moved him, how many associations they had awakened in his head. But how was he to explain these things to the child? He remembered at once: during the changing of names that was carried out in our country in the ’85s, a friend of his had said to him, “Why has God punished us?” And he had answered, “It is not clear whom God has punished.” He could not tell this to his grandchild, though. He said only:
- My child, this insult was done to people by people.
Could Aleks’s tiny mind take these things in, one wonders? His grandchild did not yet go to school, and did not know what was written, what was told in those thick books that grown-ups read. But with six years’ store of life she was condemning, in her own language, such an insult being done to the dogs. Of course she was right.
İsmet threw his arms round his grandfather’s neck:
- Grandpa, tell us then, what shall we call the dogs from now on?
Aleks too had dried her eyes by now and was looking at her grandfather with her blue, blue gaze, while Sevda had narrowed her black grape eyes, and they were waiting impatiently for their grandfather’s answer.
Their grandfather was in a difficult position. Heaving a deep sigh:
- Aleks is right, he said. You will call out the names they were first given. Be it an animal, be it a person, there is a long-settled way of things: mother and father and name are not chosen. Your mother and father are your mother and father to the end, and your name is your name to the end. No one can take them from you!