Karayılan
Güliz ufak tefek, karayazı bir kızcağızdı. Ufak tefek olduğu için mi, bilmem neden ama, çevik mi çevikti. Hani derler ya, tek ayağı üstünde dört dönüyordu. Gülden ninesinin sağ eliydi Güliz. Belki ninesine çekmişti. Torununun şahsında ninesi sanki kendi çocukluğunu görüyordu. O da öyleydi. Ninesi günü bütün evde oturduğu için oğluna bir inek aldırttı. “Boş durmayacağım, sonra evde de bir çanak süt bulunsun ”, diye düşündü. Oğlu da anasının bir sözünü iki etmiyordu. Hatta bir defasında Gülden nineyi horoz kovalamıştı. Akşamsı oğlu eve dönünce selam yerine takazayla başladı söze:
-Oğlum, bu horozu defet! Bak netti üstümü başımı. İşte, gaga izleri ayaklarımda hala.
Oğlu anasının üstüne toz kondurmuyordu zaten. Hemen eline bıçağı alıp kendisini horozun karşısında buldu. Yokuş yukarı bir kovalamaca başladı. Horoz koştu, oğlu koştu. Besli horoz nihayet pes etti, teslim oldu. Yere yatıverdi. Böylece anasının sözü yerine getirilmişti. Şimdi de öyle oldu. Hafta yedi pazar sekiz derken siyah benekli inek ahıra bağlanıverdi. İşte oğlu annesine böylesi bir sevinç de hediye etmişti. Nine ve torun hep beraber yaşadılar bu sevinci. Türkü söyleyip karşı karşıya oynadılar bile.
Gülden nine ineği çabucak alıştırdı nizam intizama. Onu birkaç defa kazığa çaktı. Sonra dere boyuna götürdü. Çok geçmedi inek kendisi gidip gelmeye başladı. İyi ama bir defasında inek eve dönmeyiverdi. Gülden nine telaşlandı. Acaba ne oldu? Niye gelmedi, derken Güliz hızır gibi yetişti.
-Seni Allah mı gönderdi, kızım?
Dedi ninesi ve torununa yalvarıcasına konuştu:
-Gülücüğüm, nolursun, git şu ineğe bir bak, acaba niye dönmedi. Başına bir hal mi geldi yoksa? Yerini biliyorsun ya?
Güliz, adının ilk hecesini, yani “gül”ünü taşıdığı ninesine pek düşkündü. O da babası gibi, ninesinin sözü onun için kanun demekti. Mutlaka yerine getirilmeliydi. Koştu. Hem şarkı söylüyor, hem de şarkının ahesinde zıplıyordu. Yaklaşınca ineğe haykırdı:
-Mariya, Mariya, bana bak!
Sonra el çırptı ve yine konuştu:
-Mariya, niye bakmıyorsun bana?
İnek döndü ve Güliz’e yalvarır gözlerle baktı. Hatta siyah sürmeli gözlerinin uçlarında gözyaşları bile vardı. Güliz hayret etti. “Mariya acaba niye yerinden kıpırdamıyordu? Neden ağlıyordu?”
İneği şöyle bir süzdü. Vay bir de ne görsün? Gözlerine inanamadı: Kocaman bir yılan Mariya’nın arka ayaklarına sarılmış ve memesine yanaşmıştı. Vay, onun sütünü emiyordu? Ürperdi, tüyleri diken diken olmudu. Şaşırdı. Acaba ne yapsındı? Evet, elinde sopası vardı ya! Kaldırıp, yılanın kuyruk kısmına vurdu. İneğin ayakları kurtuldu ve birlikte eve doğru yollandılar. Yaklaşınca Güliz nefes nefese içeri girdi ve ninesine gördüklerini bir bir anlattı. Ninesi savalat getirdi, dua okudu ve “Vay, vay hayvanın başına gelenlere?”diye mırıldandı.
İyi ama inek ertesi akşam da eve dönmedi. Güliz eline sopayı alıp doğruca derenin beriki yakasına koştu. Bir de ne görsün? Aynı yerde aynı manzara. Artık deneyimi vardı ya, ama bu kez daha şiddetli indirdi sopayı yılana. Keşke şiddetini göstermez olaydı. Ineğin memesini salıveren karayılan Güliz’in peşine düşmesin mi? Güliz koştu, yılan yerde alabildiğine süründü. İp gibi uzanıp ileri ileri sıçradı. Güliz dere sularını yine koşarak geçti, yılansa yüzerek. Kıyıya çıktı. Ama dik yukarı koşamıyordu artık. Nefesi kesiliyordu. Dizlerinin bağı da sanki çözülmüştü. Karşıda Şenol amcasını gördü. Hiç bir şey diyemedi. Önüne yığılıverdei. Şenol amca da şaşkına döndü. Etrafına bakındı:
-Neden koşuyordu kızcağız acaba? Neden korkmuştu Güliz?
Eveet, gördü. O bile korktu. Ama kendini toparladı, sıktı. Çünkü Güliz’i ellerine almıştı. Onu çabucak eve götürdü. Yüzüne soğuk su serptiler. Ninesi burnuna soğan koklattı. Şenol amcası ise çeşme üzerindeki dolaptan amonyak şişesini alıp kapağının ucundan koklattı. Güliz gözünü açtı. Etrafı süzdükten sonra Şenol amcasına başıyla teşekür etti.
Şenol amca, Güliz’in ninesine olayı anlattı ve sözünü şöyle noktaladı:
İnsanlar gibi hayvanlar da kızdırılmamalı. Kızdırdın mı, canını acıttın mı, karşısındakinden ille de öç almaya yeltenir.
Evet, bu iddia götürmez bir gerçektir.
Черната змия
Гюлиз беше дребничко, мургаво момиченце. Дали защото беше дребничка, не знам защо, но беше пъргава, та пъргава. Нали казват – на пета се въртеше. Гюлиз беше дясната ръка на баба си Гюлден. Може би се беше метнала на баба си. В лицето на внучката си баба ѝ сякаш виждаше собственото си детство. И тя беше такава. Понеже баба ѝ по цял ден си седеше вкъщи, накара сина си да ѝ купи крава. „Няма да стоя без работа, пък и вкъщи да се намира паничка мляко“ – помисли си тя. А синът ѝ думата на майка си на две не правеше. Дори веднъж един петел беше подгонил баба Гюлден. Привечер, когато синът ѝ се върна вкъщи, вместо с поздрав тя започна с укор:
- Сине, махни го тоя петел! Виж какво направи с дрехите ми. Ето, следите от клюна му още личат по краката ми.
Синът ѝ и без това прашинка не даваше да падне върху майка си. Веднага грабна ножа и се озова срещу петела. Започна една гонитба нагоре по баира. Петелът тича, синът ѝ тича. Угоеният петел най-сетне се отказа, предаде се. Просна се на земята. Така думата на майка му беше изпълнена. И сега стана така. Не мина много време и кравата на черни петна вече беше вързана в обора. Ето, такава радост беше подарил синът на майка си. Баба и внучка изживяха тази радост заедно. Дори пяха песни и играха една срещу друга.
Баба Гюлден бързо приучи кравата на ред и дисциплина. Няколко пъти я върза на кол. После я заведе край реката. Не мина много и кравата започна сама да отива и да се връща. Добре, но веднъж кравата взе, че не се върна вкъщи. Баба Гюлден се разтревожи. Какво ли е станало? Защо не си дойде? – и докато се чудеше, Гюлиз се появи тъкмо навреме, като спасител.
- Аллах ли те прати, чедо?
Каза баба ѝ и умолително заговори на внучката си:
- Гюлчето ми, моля ти се, иди виж тая крава, защо ли не се върна. Да не я е сполетяло нещо? Нали знаеш къде е?
Гюлиз много държеше на баба си, от чието име носеше първата сричка, тоест „гюл“. И за нея, както за баща ѝ, думата на баба ѝ беше закон. Непременно трябваше да бъде изпълнена. Затича се. Хем пееше, хем подскачаше в такт с песента. Като наближи, извика на кравата:
- Мария, Мария, погледни ме!
После плесна с ръце и пак заговори:
- Мария, защо не ме поглеждаш?
Кравата се обърна и погледна Гюлиз с умоляващи очи. Дори в крайчетата на очите ѝ, сякаш очертани с черно сюрме, имаше сълзи. Гюлиз се учуди. „Защо ли Мария не помръдваше от мястото си? Защо плачеше?“
Огледа кравата. Леле, и какво да види? Не повярва на очите си: една грамадна змия се беше увила около задните крака на Мария и се беше прилепила до вимето ѝ. Леле, та тя сучеше млякото ѝ? Потръпна, цялата настръхна. Обърка се. Какво ли да направи? Да, нали имаше пръчка в ръката си! Вдигна я и удари змията по опашката. Краката на кравата се освободиха и двете заедно поеха към къщи. Като наближиха, Гюлиз влезе вътре запъхтяна и разказа на баба си едно по едно всичко, което беше видяла. Баба ѝ каза салават, прочете молитва и промърмори: „Леле, леле, какво е дошло до главата на животинката?“
Добре, но и на другата вечер кравата не се върна вкъщи. Гюлиз взе пръчката в ръка и изтича право на отсамния бряг на реката. И какво да види? На същото място същата гледка. Нали вече имаше опит – но този път стовари пръчката върху змията по-силно. По-добре да не беше показвала силата си. Черната змия, като пусна вимето на кравата, да не вземе да се спусне подир Гюлиз? Гюлиз тичаше, змията пълзеше по земята с всичка сила. Изпъваше се като въже и скачаше напред, напред. Гюлиз премина водите на реката пак тичешком, а змията – с плуване. Излезе на брега. Но вече не можеше да тича нагоре по стръмното. Дъхът ѝ спираше. И коленете ѝ сякаш се бяха подкосили. Отсреща видя чичо си Шенол. Нищо не можа да каже. Свлече се пред него. И чичо Шенол се слиса. Огледа се наоколо:
- Защо ли тичаше момиченцето? От какво се беше уплашила Гюлиз?
Даа, видя. Дори и той се уплаши. Но се взе в ръце, стегна се. Защото беше поел Гюлиз на ръце. Бързо я занесе вкъщи. Напръскаха лицето ѝ със студена вода. Баба ѝ ѝ даде да помирише лук. А чичо ѝ Шенол взе шишето с амоняк от шкафчето над чешмата и ѝ даде да помирише от крайчеца на капачката. Гюлиз отвори очи. След като огледа наоколо, благодари на чичо си Шенол с кимване на глава.
Чичо Шенол разказа случката на бабата на Гюлиз и завърши думите си така:
Както хората, така и животните не бива да бъдат ядосвани. Ядосаш ли го, причиниш ли му болка, то непременно ще се опита да си отмъсти на онзи, който е насреща му.
Да, това е безспорна истина.
The Black Snake
Güliz was a tiny, dark little girl. Whether it was because she was tiny, I don’t know why, but she was as nimble as could be. As they say, she could spin round four times on one foot. Güliz was her granny Gülden’s right hand. Perhaps she took after her granny. In her granddaughter her granny seemed to see her own childhood. She had been like that too. Because her granny sat at home the whole day, she had her son buy a cow. “I won’t sit idle, and besides, let there be a bowl of milk in the house,” she thought. And her son never made his mother say a thing twice. In fact, once a rooster had chased Granny Gülden. Towards evening, when her son came home, instead of a greeting she began with a reproach:
- My son, get rid of this rooster! Look what it has done to my clothes. There, the marks of its beak are still on my legs.
Her son would not let a speck of dust settle on his mother anyway. At once he took the knife in his hand and found himself facing the rooster. A chase began, up the slope. The rooster ran, her son ran. The well-fed rooster at last gave up and surrendered. It lay right down on the ground. And so his mother’s word had been carried out. It was the same now too. Before a week or so was out, a cow with black spots was tied up in the barn. So you see, her son had given his mother such a joy as this too. Granny and granddaughter lived this joy together. They even sang folk songs and danced facing each other.
Granny Gülden quickly got the cow used to order and discipline. She tethered her to a stake a few times. Then she took her down along the stream. It was not long before the cow began to go and come back by herself. All well and good, but one time the cow just did not come home. Granny Gülden grew anxious. What could have happened? Why hasn’t she come, she was saying, when Güliz turned up just in time, like Hızır.
- Was it God who sent you, my girl?
Said her granny, and spoke to her granddaughter as if pleading:
- My little Gül, please, go and have a look at that cow, why has she not come back, I wonder. Or has something happened to her? You know where she is, don’t you?
Güliz was very fond of her granny, whose name’s first syllable, that is, its “gül”, she carried. She too was like her father: her granny’s word meant law for her. It absolutely had to be carried out. She ran. She was both singing a song and skipping in time with the song. When she drew near she called out to the cow:
- Mariya, Mariya, look at me!
Then she clapped her hands and spoke again:
- Mariya, why aren’t you looking at me?
The cow turned and looked at Güliz with pleading eyes. There were even tears at the corners of her black, kohl-rimmed eyes. Güliz was amazed. “Why on earth was Mariya not stirring from her place? Why was she crying?”
She looked the cow over. Oh, and what should she see? She could not believe her eyes: a huge snake had wound itself round Mariya’s hind legs and drawn close to her udder. Oh, was it sucking her milk? She shuddered, her hair stood on end. She was at a loss. What was she to do? Yes, she had her stick in her hand, hadn’t she! She lifted it and struck the snake on its tail end. The cow’s legs came free and together they set off towards home. When they got near, Güliz went inside out of breath and told her granny, one by one, the things she had seen. Her granny said a salavat, recited a prayer, and murmured, “Oh, oh, the things that have happened to the poor animal!”
All well and good, but the next evening too the cow did not come home. Güliz took the stick in her hand and ran straight to the near bank of the stream. And what should she see? The same sight in the same place. She had experience now, hadn’t she, but this time she brought the stick down on the snake more fiercely. If only she had not shown her fierceness. What should the black snake do, having let go of the cow’s udder, but set off after Güliz? Güliz ran, the snake slithered along the ground as fast as it could. It stretched out like a rope and sprang forward, forward. Güliz crossed the waters of the stream, again at a run, and the snake by swimming. She came out on the bank. But she could no longer run straight uphill. Her breath was failing. And it was as if her knees had given way. Opposite, she saw her uncle Şenol. She could not say anything. She simply collapsed in a heap in front of him. Uncle Şenol too was bewildered. He looked around him:
- Why was the poor girl running, I wonder? What had frightened Güliz?
Yeees, he saw it. Even he was frightened. But he pulled himself together, he braced himself. Because he had taken Güliz in his arms. He quickly carried her home. They sprinkled cold water on her face. Her granny had her smell an onion. As for her uncle Şenol, he took the bottle of ammonia from the cupboard over the tap and had her smell it from the edge of its cap. Güliz opened her eyes. After looking round at everything, she thanked her uncle Şenol with a nod of her head.
Uncle Şenol told Güliz’s granny what had happened and ended his words like this:
Like people, animals too must not be angered. If you anger one, if you hurt it, it will be sure to try to take revenge on the one in front of it.
Yes, this is a truth beyond dispute.